مهاجران ارمنی در روسیه و ترکیه

 

دزووینار دردریان*

 

 

در این مقاله می خواهم مجموعه شرایط اجتماعی، قانونی و اقتصادی مهاجرین ارمنی در ترکیه و روسیه را (به عنوان دو کشور مهم در جذب ارمنیان مهاجر) مورد بحث قرار دهم. هدف این مقاله این است که نشان دهد چه طور وضعیت مهاجرت از ارمنستان به ترکیه می تواند با باز شدن مرز ترکیه ـ ارمنستان تغییر کند1، و نیز این که تأثیرات مثبت و منفی آن، هم بر مهاجرین ارمنی و هم بر موقعیت ژئوپلتیک ارمنستان چیست.

بخشی از تحقیقات این مقاله از آمار رسمی ای که توسط دولت ارمنستان و ترکیه و روسیه در دسترس گذاشته شده گرفته شده است. با بنا گذاشتن تحقیقات مهاجرت بر آمار دولتی، مشکلاتی پدیدار می شود چرا که مهاجرت هایی که مورد نظر این مقاله هستند غیرقانونی انجام شده اند  و توسط دولت ثبت نشده اند. دیگر منابع اطلاعاتی من مهاجرین بوده اند و همین طور مصاحبه با سازمان های متعددی مثل سازمان بین المللی مهاجرت(IOM) و سازمان امنیت و همکاری اروپا (OSCE). مصاحبه هایی هم با مقامات دولتی انجام شده است. و بالاخره این که مقایسه ای هم بین الگوهای مهاجرت ارمنستان و گرجستان خواهم داشت چون هردوی آن ها دولت های تازه جدا شده از شوروی هستند، جمعیت شان تقریبا هم اندازه است و از نظر جغرافیایی به هم نزدیک هستند. به همین دلایل، مقایسه الگوهای مهاجرت این دو کشور می تواند ما را به اطلاعات باارزشی برساند.

 

تعاریف:

مهاجر: فردی که بیش از یک سال در کشوری غیر از کشور اصلی خود زندگی کرده است. این واژه شامل کارگرهای فصلی هم می شود که گاهی فقط نُه ماه در کشوری هستند.

مهاجر غیرقانونی: فرد خارجی که با روش های غیرقانونی وارد یک کشور می شود (مثل در رفتن از بررسی مدارک، یا استفاده از اسناد یا ازدواج جعلی). یک فرد خارجی که خواه با روش های قانونی یا غیرقانونی وارد یک کشور می شود اما بیش از زمان تعیین شده در این کشور می ماند و درنتیجه مدارک قانونی ندارد (IOM-2001).

مهاجر کاری: فردی که کشور اصلی خود را برای کار کردن و ماندن در یک کشور دیگر به طور موقت ترک می کند (یک یا دو سال).

قاچاق انسان: به معنی استخدام، انتقال، پنهان کردن و گرفتن انسان ها به وسیله ی تهدید، زور و دیگر شکل های اجبار، ربودن، شیادی، اغفال، سوء استفاده از قدرت یا موقعیت آسیب پذیری شخص، و یا دادن یا گرفتن وجه یا مزایا برای به دست آوردن رضایت شخص به منظور بهره-برداری. بهره برداری شامل حداقل بهره برداری از فاحشه ها و یا دیگر بهره برداری های جنسی، کار یا سرویس اجباری، برده داری یا کارهایی شبیه برده داری، یا برداشتن اعضاء است (IOM-2001).

 

مقدمه:

از ابتدای دهه ی 1990، بیشتر مهاجرت ها به بیرون از جمهوری ارمنستان صورت می گرفت. بیشتر ارمنی ها به دلیل دشواری های اجتماعی و اقتصادی ارمنستان از این کشور مهاجرت می کردند، بنابراین مقصدی که برای مهاجرت انتخاب می کردند فرای شرایط اجتماعی و اقتصادی موجود در کشور میزبان و در عوض بر اساس شرایط لازم برای گرفتن ویزا، قوانین متعدد مربوط به وضعیت مهاجرین، فاصله ی آن کشور از ارمنستان، و همین طور جامعه ی ارمنیان موجود در کشور مقصد تعیین می شد. بر اساس بررسی های سازمان امنیت و همکاری اروپا (OSCE) در سال های 2002 تا 2005 ، مهاجرین هنگام انتخاب کشور مقصد، این عوامل اصلی را مورد توجه قرار می دادند: دوستان و بستگانی که در آن کشور زندگی می کنند (61.1 درصد)، موانع کمتر برای ورود به کشور و استخدام به کار (28.2درصد)، دانستن زبان (19.3درصد). (میناسیان ـ 2005).

 

جنبه های اجتماعی:

 

شرایط اجتماعی مهاجرین ارمنی در روسیه:

در پانزده سال گذشته، بیشتر مهاجرت هایی که از گرجستان و ارمنستان انجام شده، به سمت کشور روسیه بوده است. جدول زیر مهاجرت به روسیه را در دهه ی گذشته نشان می دهد. اطلاعات آن، نشان دهنده مشابهت الگوی مهاجرت به روسیه از دو کشور گرجستان و ارمنستان است و همین طور یک کاهش شدید مهاجرت از هر دو کشور به روسیه را نیز نشان می دهد.

در دو جامعه ی  روسیه و ارمنستان سه عامل در ایجاد یک مهاجرت عظیم از ارمنستان به روسیه نقش بازی می کنند که عبارت اند از: جامعه  ارمنیان موجود در روسیه، روابط زبانی، و روابط گذشته و حال بین دو کشور. روسیه بزرگ ترین جامعه  ی دیاسپورای ارمنی شامل حدود 2 میلیون ارمنی را در خود دارد. جامعه ا ی مشخصا قدرتمند با تعدادی تاجر و سیاستمدار ثروتمند. جامعه ی ارمنیان روسیه برای ارمنیانی که به روسیه مهاجرت می کنند یک شبکه ی محافظت فراهم می کند و این جریان مهاجرت را ترغیب می کند. دوم این که بیشتر شهروندان ارمنی به زبان روسی صحبت می کنند، چیزی که اختلاط با جامعه ی میزبان را آسان و فرصت های کاری بهتری ایجاد می کند. سوم این که در طول روابط تاریخی بین روسیه و ارمنستان، روابط سیاسی قوی کنونی و با در اختیار داشتن تلویزیون و رادیوی روسیه، ارمنیان کاملا به توسعه  و پیشرفت روسیه آگاه شده اند. حتی ارمنی هایی که قبلا اصلا در روسیه نبوده اند هم وقتی در روسیه مهاجر هستند شوک های فرهنگی و موانع اجتماعی کمتری را تجربه می کنند تا در یک کشور دیگر.

متأسفانه روان بودن در زبان روسی و آشنا بودن به فرهنگ آن، مانع از تبعیض علیه ارمنیان مهاجر در روسیه نشد. خانه  آزادی تأکید می کند که  تبعیض اجتماعی مخصوصا علیه قفقازی ها و آسیای مرکزی ها بسیار وجود دارد، که باعث می شود آن ها هدف آزار و تهاجم های متعدد قرار بگیرند. یک لیست ساده از قتل هایی که در نیمه ی اول 2006 رخ داده، تبعیض اجتماعی موجود در روسیه علیه ارمنیان را اثبات می کند. در نیمه-ی اول 2006، هشت ارمنی در مسکو کشته شدند که یوگنی باغداساریان، هایک دلخانیان، هاروتیون گالستیان، روبرت فرویان، ویگن آبراهامیانس،  و آرتور سردریان در میان آن ها بودند (5 ژوئن 2006). در ژوئن 2006 در مسکو، یک گنگ در معرض عموم، واهان آبراهامیان 17 ساله را تا  حد مرگ کتک زدند و هیچ کس به خاطر این قتل مجازات نشد(Nouvelle d’Armenie , 2006). در جولای همان سال در مسکو به چهار ارمنی تبار حمله شد (Mosnews ـ2006). این ها فقط بعضی از نمونه ها هستند و مطمئنا ارمنیان بسیار بیشتری در روسیه آزار دیده اند، نه فقط در سال 2006 و نه فقط در مسکو.

در بررسی ای که توسط تاتیانا یودینا انجام شده 60.5 درصد اهالی مسکو تأیید کردند که «نسبت به مهاجرین دید منفی دارند». «اهل مسکو تحمل جامعه  ی ارمنیان را ندارند: تقریبا 40 درصد کسانی که مورد بررسی قرار گرفتند دوست ندارند مهاجرین ارمنی در مسکو زندگی کنند». (یودینا ـ 2005). خیلی ها اعتقاد دارند که در روسیه مسؤولین به حد کافی از اقلیت های قومی محافظت نمی کنند. جنایاتی که علیه اقلیت های قومی انجام می شود اغلب یا بدون مجازات رها می شوند یا مجازات ناکافی دریافت می کنند. قوانین روسیه در مورد تبعیض علیه اقلیت های قومی نیز به اندازه ی کافی قدرتمند نیستند (آوانیسیان ـ 2006). اگر شرایط اجتماعی فعلی به همین شکل باقی  بماند یا بدتر شود، روسیه نه تنها مهاجرین کمتری از سوی جمهوری ارمنستان به خود جذب خواهد کرد، بلکه خیلی از ارمنی ها هم ممکن است به دلیل خطراتی که در روسیه تهدیدشان می کند به دنبال منزلگاه دیگری برای مهاجرت بگردند.

سطح حقوق اجتماعی و سیاسی در روسیه کاملا پایین است. بر اساس گزارش های خانه آزادی در سال 2005، روسیه به خاطر کاهش تعداد احزاب اپوزیسیون سیاسی، افزایش قدرت اجرایی و فشار و سانسور، رتبه ی دوم را در مورد «کمترین حقوق آزادی» داشته است، هم در حقوق سیاسی و هم در نمود آزادی های شهروندی. در همین دوران، خانه آزادی روسیه را به عنوان یک کشور غیر آزاد شناسایی کرد. از آن جا که این مقاله عمدتا درباره ی مهاجرین غیرقانونی است، آزادی های شهروندی و حقوق سیاسی در مورد مهاجرین غیرقانونی کاربردی ندارد؟ چون آن ها دستاویز قانونی برای گرفتن حقوق شان ندارند. در هر حال قوانین سال 2006 روسیه برای محدود کردن ان .جی.او های بین المللی، نتیجه ی پایین بودن آزادی های شهروندی در روسیه است که غیرمستقیم بر مهاجرین هم تأثیر می گذارد. اگر آن ها می توانستند از این ارگان ها کمک های قانونی یا بشردوستانه دریاقت کنند، حالا محدودیت هایی وجود دارد که می تواند جلوی کار این ان.جی.او ها را بگیرد.

 

شرایط اجتماعی مهاجرین ارمنی در ترکیه:

ترکیه به عنوان یک مقصد همیشگی برای مهاجرین ارمنی، هم عوامل متعدد جذب کننده برای آن ها دارد و هم خصوصیات مشکل ساز. در مورد ارمنیان مهاجر در ترکیه سه عامل بر جریان مهاجرت تأثیر می گذارد: جامعه ی ارمنیان موجود در ترکیه، مؤلفه های زبانی و فرهنگی، و بالاخره آزادی شهروندی و حقوق سیاسی عمومی شهروندان ترکیه.

استانبول خانه ی یکی از قدیمی ترین جوامع ارمنی ست. کلیساهای ارمنی، مدرسه ها، خانه های قدیمی، بیمارستان ها و قبرستان های بسیار دارد به علاوه ی سه روزنامه ارمنی در استانبول (مارمارا، آکوس، ژاماناک). جامعه ارمنیان ترکیه در استانبول (اگرچه قدرت و ثروت جامعه ارمنیان روسیه را ندارد) پناهگاه ارمنی هایی است که از جمهوری ارمنستان می آیند. آقای آرسن آواگیان، نماینده ی تعاونی اقتصادی دریای سیاه در استانبول، گفته است پلیس ترکیه حضور 25 تا 30هزار ارمنی(که از ارمنستان آمده اند) را در ترکیه تخمین زده است. تقریبا 80هزار ارمنی دیاسپورایی در ترکیه وجود دارند (جدول 7). پاتریارک ارمنی، عالی جناب مسروب دوم، در مصاحبه ای تأکید کرده است بیشتر ارمنی هایی که از جمهوری ارمنستان آمده اند در بخش کومکاپی (kumkapi) استانبول (که کلیسای ارامنه هم در آن جاست) مقیم هستند. علتش ارزان بودن این قسمت از استانبول است اما با این حال به دلیل تعامل مهاجرین با کلیسا هم هست.

متأسفانه تحقیقات مشخصی در مورد شرایط ارمنی های مهاجر در ترکیه و این که با چه مشکلاتی روبه رو هستند انجام نشده، اما پاتریارک ارمنی می گوید مشکلات اصلی، در مورد ویزا و مدرسه فرستادن بچه هاست. روزنامه نگاران روزنامه حریت هم با معدودی از تاجرین ارمنی بازار کومکاپی مصاحبه کرده  و دریافته اند که همان طور که پاتریارک اشاره کرده، مهاجرین ارمنی به خاطر ملیت شان از سوی ترک ها مورد تبعیض قرار نمی گیرند. و نهایتا این که اخیرا در ترکیه آزار یا قتلی در مورد ارمنی ها ثبت نشده است.

با وجود نزدیکی جغرافیایی این دو کشور، به خاطر ناسازگاری ها و خصومت های تاریخی بین آن ها، در قرن اخیر تعامل فرهنگی و اجتماعی اندکی بین این دو ملت وجود داشته است. با این حال عوامل مشخصی در ترکیه وجود دارند که برای مهاجرین ارمنی جذاب هستند.  بر خلاف روسیه، در ترکیه ارمنی ها به خاطر شباهت فیزیکی شان با ترک ها (بر خلاف روس ها) در خیابان به چشم نمی آیند، و همین طور به خاطر این که برخی عادات و عرف ها در ترکیه وجود ندارد. بنابراین تبعیض های اتفاقی در خیابان توسط پلیس، کمتر محتمل است.

بر اساس گزارش خانه آزادی، ترکیه از نظر آزادی های شهروندی نسبت به روسیه در مقام بالاتری می ایستد. و بر خلاف روسیه، ترکیه یک کشور نسبتا آزاد محسوب می شود. خانه آزادی اعتقاد دارد که در ترکیه آزادی های شهروندی رو به افزایش است. مثلا اخیرا اقدامی در مورد وارد کردن زبان  اقلیت ها در رسانه  وجود داشته است. تمام این تغییرات از زمان مذاکرات اتحادیه اروپا با ترکیه ـ که بخشی از گفت وگوی بلندمدت آن ها بر سر آماده کردن ترکیه برای عضویت در اتحادیه اروپاست ـ آغاز شد.

نتیجه این که فرهنگ جامعه ی شهری در ترکیه قوی تر است، و این ماندن در ترکیه را برای مهاجرین ارمنی آسان تر می کند. اشتیاق ترکیه برای موفقیت در اتحادیه اروپا، امیدهای تازه ای برای مهاجرین ارمنی می آفریند. مثلا در ترکیه درمانگاه های عمومی متعددی به عنوان ان.جی.او ایجاد شد(که قبلا از اتحادیه اروپا کمک هزینه می گرفتند) که به مهاجرین ارمنی غیرقانونی خدمات درمانی رایگان می دادند. 2

باید به این موضوع اشاره کرد که در ترکیه شرایط کاملا درخشان نیست، اما رو به بهبود است. مثلا در سال 2002 یک ایستگاه رادیویی به این دلیل که موسیقی ارمنی و کردی پخش کرد برای یک سال تعطیل شد، اما از سال 2004 کردها برای خودشان برنامه تلویزیونی دارند. با این که ممکن است کسی خشونت های خلاف حقوق بشر ترکیه در مورد کردها را خاطر نشان کند، اما باید تأکید کرد که کردها بر خلاف ارمنی ها و یونانی ها و یهودی ها، جزو گروه های اقلیت رسمی در ترکیه در نظر گرفته نمی شوند، چون مسلمان هستند (خانه آزادی ـ 2005). از این گذشته، کردها در ترکیه یک تهدید امنیتی و سیاسی هستند و این باعث می شود مورد نگاه تبعیض آمیز قرار بگیرند، اما ارمنی ها چنین خطری برای ترکیه ندارند.

 

در شماره آینده نویسنده در ادامه مطلب به جنبه های دیگر شرایط زندگی ارمنیان مهاجر خواهد پرداخت.

 

توضیحات:

1- باز شدن مرز ترکیه- ارمنستان به این معنا نیست که مرز ارمنستان- آذربایجان هم باز خواهد شد. در این مقاله من فقط درباره بازشدن مرز ترکیه- ارمنستان به عنوان امری امکان پذیر صحبت می کنم با این فرض که مرز آذربایجان- ارمنستان بسته خواهد ماند.

2- اتحادیه اروپا این کمک هزینه را متوقف کرد چون به نظر می آمد این کار، تشویقی در جهت افزایش جریان مهاجرت غیرقانونی به ترکیه است.

 

* دزووینار دردریان، دانشگاه تافتس امریکا

dzovinar.derderian@tufts.edu

 

ترجمه از انگلیسی: نسیم نجفی

 

 

دوهفته نامه "هويس" شماره 116

19 بهمن 1390