رای دادگاه لاهه و اشكالات بهکارگیری نمونه استقلال کوزوو برای قره باغ

 

آریس غازینیان

 

دادگاه بینالمللی لاهه وابسته به سازمان ملل در تاریخ 22 جولای 2010 رای داد که اعلام استقلال کوزوو، ناقض هیچ یک از قوانین بینالملل نیست. این رای مهمترین خبر تازه برای ارمنستان بود. در ارمنستان بر این باورند که همه تاکید و پافشاریهای جمهوری آذربایجان مبنی بر این که ملت ارمنی نمیتواند دو بار تعیین سرنوشت کند و دو حکومت داشته باشد، با این رای به باد فنا رفت. شاوارش کوچاریان، معاون وزیر امور خارجه ارمنستان، با اعلام موضع رسمی ایروان چنین گفت: با صدور این رای روشن شد که هر آنچه جمهوری آذربایجان از آن سخن میگوید، تماما با حقوق بینالملل در تناقض است. دادگاه بینالملل در واقع گفته است که دو حکومت آلبانیایی، یعنی آلبانی و کوزوو به استقلال رسیدهاند. کوچاریان همچنین گفته است که این رای بهراستی بیسابقه است، زیرا دادگاه بینالملل برای نخستین بار به اصول حق تعیین سرنوشت مردم و تمامیت ارضی کشورها، و نسبت آن دو پرداخته و همان تصمیمی را گرفته که مطابق با اساسنامه سازمان ملل است. در 17 فوریه سال 2008 رهبران آلبانیایی کوزوو بهطور یکجانبه استقلال آن منطقه از صربستان را اعلام کردند. در طول سالهای گذشته بیش از 69 کشور استقلال کوزوو را به رسمیت شناختهاند. با این حال، روسیه و چین، دو عضو دائم شورای امنیت، استقلال کوزوو را به رسمیت نمیشناسند. اکنون دشوار بتوان گفت که رای دادگاه بینالملل چه تاثیری بر نحوه ساماندهی مسأله قره باغ خواهد داشت، چرا که بسیاری از دیپلماتهای غربی بارها گفتهاند که کوزوو و قره باغ مسائلي کاملا جدا  هستند. پیش از آن که از بهکارگیری نمونه کوزوو سخن بگوییم، باید نخست مشخص کنیم که نمونه کوزوو چیست. آن شمشیری دو لبه است و هراندازه که برای متزلزل کردن اساس اصول دوگانه (اصل حق تعیین سرنوشت و اصل تمامیت ارضی) کاربرد دارد، همان اندازه نیز گواه غیرواقعی بودن تضمینهای جهانی برای امنیت است. کافی است این را به یاد آوریم که تنها چهار سال پیش قانون اساسی صربستان با چه شادی فراگیر جهانی پذیرفته شد. این واقعیت در سال 2006 چند ماه پس از تجزیه چرنوگوریا روی داد، در حالی که چنین به نظر میرسید که همه چیز پایان یافته است، حتی بیش از این، صربستان از آخرین راه ارتباطی با دریا نیز محروم شد. قانون اساسی جاری صربستان در همین شرایط امتیازدهیِ مکرر پذیرفته شد، که برای نشان دادن و اثبات این بود که امتیاز دادن صربستان به هیچ وجه یکجانبه نیست. در مقدمه سند آمده است: اتباع صربستان با توجه به سنتهای حکومتی مردم صرب و برابری حقوق همه اتباع و جوامع قومی صربستان، و همچنین با توجه به این که منطقه کوزوو و مِتوخیا جز قلمرو صربستان است و حق خودمختاری واقعی در ترکیب حکومت مستقل صربستان را دارد، قانون اساسی صربستان را میپذیرند. این جمله انگار به این معنی است که دیگر تمام شد و از این پس هیچ کس به صربستان دست نخواهد زد. اما بر همه روشن است که این تضمینهای جهانی چه شدند. پس نمونه کوزوو بهراستی یک شمشیر دو لبه است و آن لبه دوم که ما دیدیم، تیزتر است و در امور بینالمللی برندهتر. این لبه اثبات میکند که تضمینهای جهانی به مفهوم واقعی کلمه وجود ندارد. آن قانون اساسی که تحت فشار جامعه جهانی پذیرفته شد، اکنون تبدیل به تکه کاغذی در دست همان جامعه شده است. طرف دوم پیچیدهتر است. موضوع این است که همه رژیمهای سیاسی جدید، از جمله آنها که به رسمیت شناخته شدهاند یا نشدهاند یا نیمه رسمی هستند (مانند اریتره، تیمور شرقی، کوزوو، ابخازیا، اوستیای جنوبی و غیره) در همان مرزهای اداری که در زمان مناقشه شکل گرفته بود اعلام خودمختاری کردهاند، در حالی که در مورد قره باغ دو مفهوم جمهوری قره باغ کوهستانی کنونی با ناحیه خودمختار قره باغ کوهستانی گذشته مفاهیم بسیار متفاوتی هستند. جمهوری قره باغ کوهستانی کنونی دارای 13000 کیلومتر مربع مساحت است، اما ناحیه خودمختار قره باغ کوهستانی 4500 کیلومتر مربع وسعت داشت. اکنون که از ضرورت بهکارگیری نمونه کوزوو در پیوند با حقوق ساکنان ارمنی قره باغ کوهستانی سخن میرود، هیچ کس بهدرستی نمیداند که صحبت از چه وسعتی است. اتفاقاً ابهام در این موضوع یکی از دلایل اصلی به رسمیت نشناختن استقلال جمهوری قره باغ کوهستانی از سوی جمهوری ارمنستان است. دشوار بتوان گفت که اوضاع کنونی جامعه ارمنی بحث و جدل درباره این موضوع ظریف را چه اندازه ممکن میسازد، اما یک چیز روشن است، این موضوع دیر یا زود در ارمنستان تبدیل به مسأله سیاسی درونی خواهد شد که حتی در شرایطی خاص میتواند حکومت را به بحران بکشاند. به هر حال، انتقال مکانیکی اصول کوزوو بر قرهباغ کوهستانی در حال حاضر غیرممکن است. تا زمانی که جامعه جهانی آمادگی آن را داشته باشد که اصل حق تعیین سرنوشت مردم را در مورد مردم قره باغ بهکار گیرد، با دورنمایی که هنوز مبهم است، باید حداقل دو مانع پیش گفته را از سر راه برداشت.

 

منبع: www.armenianow.com

دوهفته نامه "هويس" شماره 80

20 مرداد 1389