یادمان‌ها

 

 

برج پرستوها

به یاد قربانیان قتل عام ارامنه

 

زیزرناگابرت (برج پرستوها)

 

زیزرناگابرت (برج پرستوها) بنای یادبود قتل عام ارامنه در سال‌های جنگ جهانی نخست در امپراتوری عثمانی به دست ترک‌های جوان یا حزب اتحاد و ترقی است. شواهد و نوشته‌های روزنامه‌های زمان و نوشته‌های شاهدان و مکاتبات دیپلمات‌های خارجی همه از این حکایت می‌کنند که سران این جریان که در سال 1908 در جریان یک انقلاب مشروطه‌خواهی و با حمایت احزاب سیاسی ارمنی به قدرت رسیده بودند، با یک طرح برنامه‌ریزی شده می‌خواستند خود را از شر مسأله ارمنی خلاص کنند. دیدگاه رسمی ترکیه امروز می‌گوید که هدف نه نسل‌کشی، بلکه کوچ ارامنه سرزمین‌های مجاور مرز روسیه بوده تا آن ها به روس‌ها کمک نکنند. دلایل تاریخی این فاجعه هرچه بوده، صدها هزار انسان در راه تبعید و کوچ اجباری از گرسنگی و بیماری مردند یا به دست جوخه‌های اعدام سربه نیست شدند. 24 آوریل روزی است که در استانبول ده‌ها تن از روشنفکران ارمنی را جمع و تبعید کردند و به جز یکی دو استثناء، باقی را کشتند. بُرج پرستوها به یاد این جان باخته گان در سال‌های 1966 تا 1968ساخته شده است. پیش از آن، حکومت رسمی ارمنستان شوروی گفت‌وگوی زیاد درباره قتل عام را برنمی‌تابید. امّا در این سال‌ها شاهد رستاخیزی خودجوش در این زمینه هستیم و زیزرناگابرت محصول این بیداری است. هر سال مردم ایروان روز بیست‌وچهارم آوریل در سکوت و در صف‌های طولانی به این بنا می‌روند و یاد کشته‌گان بی گناه آن سال‌ها را گرامی می‌دارند. سران بسیاری از دولت‌های خارجی نیز با بازدید از این یادمان نهالی در فضای مجاور آن می‌کارند. محمد خاتمی در زمان ریاست جمهوری خود در سال 2004 در بازدید رسمی خود از ارمنستان در این بنای یادبود حاضر شد. محمود احمدی‌نژاد نیز در طی دیدار از ایروان قرار بود از زیزرناگابرت بازدید کند، امّا به خاطر کار غیرمترقبه‌ای که برایش پیش آمد ناچار شد پیش از موعد به کشور بازگردد و نتوانست در زیزرناگابرت حاضر شود.

در سال‌های اخیر بسیاری از روشنفکران ترک از زیزراناگابرت بازید کرده اند و از دولت خود خواسته‌اند قتل عام ارامنه را به رسمیت بشناسد.


 

 

بوستان پیروزی

و مجسمه مایر هایاستان

 

تندیس مادر ارمنستان (مایر هایاستان)

 

این تندیس که از مرکز شهر ایروان هم دیده می‌شود مادر ارمنستان (مایر هایاستان) نام دارد و بر پایه‌ای سی متری در بوستان پیروزی (هاقتاناکی آیگی) جای گرفته است. شمشیر نماد قدرت است و شکلِ در دست گرفتن آن، نشان خویشتن داری و جنسیت مجسمه، نشان مهر و زنانگی. خود بوستان پیروزی یادبود پیروزی اتحاد جماهیر شوروی بر آلمان هیتلری است که ارامنه نقش مهمی در آن داشتند و بیش از صدهزار نفر قربانی دادند.

 

مجسمه استالین

 

بد نیست بدانید که تا سال 1962 مجسمه استالین بر این پایه ایستاده بود. استالینی که در دوران تصفیه‌های خونین اش ده‌ها تن از نویسندگان و متفکران ارمنی جان باختند و هزاران تن دیگر از مردم این کشور، همانند مردم دیگر جمهوری‌های شوروی، در تبعید‌گاه‌های سیبری به کام مرگ فرو رفتند. می توان تصور کرد که بابا استالین چگونه مهربانانه و مقتدر از بلندی‌های شهر همه چیز را تحت نظر داشت. تنها بعد از مرگ استالین و روی کار آمدن خروشچف بود که نسیم آزادی اندکی وزیدن گرفت و به زیر کشیدن مجسمه این خودکامه، ممکن شد. آخرین قربانی استالین امّا یکی از شهروندان ایروان بود که در جریان  جابه‌جایی مجسمه‌ها کشته شد.

و این هم تصویری از امروز مادر ارمنستان در میان شهری که مانند همه شهرهای دنیا در میان آگهی‌های بازرگانی غرق شده است.

 

 

 

مترو و تندیس ساسونتسی داویت

 

مترو ایروان و تندیس ساسونتسی داویت

 

ایروان مترو هم دارد. مترویی نسبتاً مرتب که در سال 1981 ساخته شده است. متروی ایروان یک خط دارد، امّا همین یک خط بیش تر نقاط اصلی شهر را به هم وصل می‌کند. وقتی می‌خواهید به جایی بروید که اندکی از مرکز شهر دور است، مترو وسیله مناسبی است. پله‌های برقی مترو ارمنستان بیش از اندازه تندند؛ مواظب باشید. در زیرِ زمین، فضاهای خرید و فروشندگان سیار شیرینی‌ها و ساندویچ‌های ارزان فراوان اند که دیدنش جالب است، امّا بهداشتی بودن خوراکی‌های آن جا را تضمین نمی‌کنیم.

مجسه ساسونتسی داویت در میدان راه‌آهن شهر، جلوی یکی از ایستگاه‌های مترو ساخته شده است. ساسونتسی داویت قهرمان ملی و اسطوره‌ای ارامنه است؛ چیزی نزدیک به رستم شاید. امّا این تنها تندیس یک قهرمان ملی نیست، بلکه تجسم ملت کوچکی است که سوداهای بزرگ در سر دارد.

این مجسمه را یرواند کوچار ساخته است، که در فرانسه و در فضای هنری جریان‌های مدرن نقاشی رشد کرد و با بزرگانی چون مانه و پیکاسو دم خور بود. با وجود این کوچار توانست با محیط فرهنگی ارمنستان شوروی هماهنگ شود و کار کند و کارهای خوبی هم بکند. خانه او در ایروان هم موزه شده و می‌توان از آن بازدید کرد.

 

 

- راهنمای كوچك سفر به ارمنستان

 

 

دوهفته نامه "هويس" شماره 94

18 اسفند 1389