آيا پايگاه هسته‌ای ارمنستان خطرناك‌ترين است؟

 

ماريان لاول و جوزي گارت‌وِيت

 

 

در سایه كوه آرارات، این سمبل ملی محبوب و محزون ارمنستان، یك پایگاه هسته‌ای 31ساله ایستاده است كه نه كم‌تر از آن، هم نشانه‌ی نگرانی و هم اراده‌ی این سرزمین است.

نیروگاه مدزامور (Metzamore) یكی از چند راكتور هسته‌ای باقی‌مانده از نوع خود است كه از ابتدا بدون تشكیلات پیش‌گیری و كنترل ساخته شدند. تمام این پنج‌ واحد نسل اول شوروی كه تعدیل‌كننده آبی دارند، از سن بازنشستگی اصلی خود گذشته‌اند یا به آن نزدیك‌اند، اما یك حقیقت مهم، راكتور ارمنستان را از چهارتایی كه در روسیه هستند متمایز می‌كند.

مدزامور بر سطحی قرار گرفته كه یكی از زلزله‌خیزترین نواحی سطح زمین است. به دنبال بحران فوكوشیما داییچی، كه در اثر زلزله/سونامی ژاپن فروپاشید، حكومت ارمنستان با سؤالاتی تازه از سوی كسانی روبه‌رو شد كه می‌گویند مجموع طراحی و موقعیت جغرافیایی مدزامور، آن را در دسته خطرناك‌ترین نیروگاه‌های هسته‌ای دنیا قرار می‌دهد.

هفت سال پیش، از قول نماینده‌ی اتحادیه اروپا گفته شد كه این نیروگاه خطری برای كل منطقه است، اما ارمنستان بعدها وام 200میلیون یوروییِ اتحادیه اروپا (289 میلیون دلار) را كه برای تعطیل كردن مدزامور پیشنهاد شد نپذیرفت. دولت ایالات متحده كه این نیروگاه را فرسوده و خطرناك خواند، عهده‌دار تحقیقی شد كه ساخت یك نیروگاه تازه را مطرح می‌كند.

نقشه‌هایی برای جایگزین كردن مدزامور با یك نیروگاه اتمی جدید در همان مكان، برای بعد از سال 2016 تحت بررسی هستند. اما تا آن موقع، ارمنستان انتخاب دیگری جز این كه مدزامور را برقرار نگه دارد ندارد. چنان كه ارمنی‌ها از تجربه‌ی سرمای استخوان‌سوز و روزهای تاریك دورانی كه ایستگاه برای چندین سال تعطیل بود آموختند، مدزامور بیش از 40درصد انرژی ملتی را فراهم می‌كند كه از همسایه‌هاش جدا افتاده و راه‌های دیگر منابع انرژی بر آن بسته است. 

آرا تادِوُسیان، مدیر مدیامكس، یك آژانس خبری مهم ارمنی، می‌گوید مردم خطر بالقوه این نیروگاه را با كمبود ذخیره برق كه در صورت بسته شدن ایستگاه به وجود می‌آید مقایسه می‌كنند. با داشتن تجربه‌ی سخت گذشته، آن‌ها ترجیح می‌دهند با این خطر زندگی كنند و باور كنند كه اگر زلزله بیاید نیروگاه صدمه‌ای نخواهد دید.

نیاز هسته‌ای

هیچ‌جا مانند ارمنستان، كشوری با جمعیت سه میلیونی كه به دریا راه ندارد،  برای تأمین انرژی به رآكتور اتمی وابسته نیست. نزاع‌هایی كه بعد از فروپاشی اتحاد شوروی منطقه را فرا گرفت، این كوچك‌ترین عضو تشكیل دهنده‌ی شوروی سابق را در عدم توافق با همسایه‌های خود باقی گذاشت.

آذربایجان به سمت شرق و تركیه به سمت غرب، با مسدود كردن اغلب راه‌های نفت و گاز طبیعی، مرزهاشان را با ارمنستان بستند. این محاصره تا امروز سر جای خود است و برای زخم كهنه ارمنستان جراحت اقتصادی تازه‌ای محسوب می‌شود. بعد از كشتار بیش از یك میلیون ارمنی در طول جنگ جهانی اول و درگیری‌های متعاقب آن، شوروی بخش غربی وطن تاریخی ارامنه را به تركیه واگذار كرد. قله ی‌ برف‌پوشیده‌ آرارات كه هنوز در ارمنستان به عنوان استراحتگاه كشتی نوح، محترم است اكنون در تركیه قرار دارد.

نیروگاه اتمی مدزامور در 10 مایلی (16كیلومتری) مرز تركیه واقع شده؛ منطقه‌ای كه ناحیه كشاورزی حاصل‌خیزِ دره‌ی رود ارس را در بر دارد و تنها 20 مایل تا ایروان (پایتخت كشور و محل سكونت یك‌سوم جمعیت كشور) فاصله دارد. در قلب یك نوار زلزله‌خیز كه از تركیه تا دریای عربی مجاور هند امتداد می‌یابد.

در 7 دسامبر 1988، صدمات یك زلزله 8/6 ریشتری، 25000 نفر را كشت و 500000 نفر را بی‌خانمان رها كرد. بر اساس گفته‌های مقامات رسمی ارمنی و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، مدزامور با حدود 60 مایل فاصله از مركز زلزله، و با دو رآكتور عملیاتی، بدون خسارت از زلزله جان به در برد. اما این زلزله‌ی مخرب همه را شدیدا متوجه این كرد كه نیروگاه مدزامور در یك نوار زلزله‌خیز، و بنابراین دائما در معرض زلزله قرار دارد و از این رو دولت شوروی نیروگاه هسته‌ای را تعطیل كرد.

تادِوُسیان گفت این نوع برخورد عمومی با مدزامور، به خاطر تجربه مردم این كشور از شش‌سال‌ونیم زندگی بدون آن است. او در یك مصاحبه تلفنی از ایروان می‌گوید كمبود انرژی در طول ماه‌های زمستان طاقت‌فرسا بود. وضعیت ما این‌گونه بود كه یك ساعت در روز برق داشتیم و گاهی یك هفته اصلا برق نداشتیم. می‌توانید تصور كنید داخل آپارتمان همان‌قدر سرد بود كه بیرون در خیابان.

در سال 1993 یك خط لوله برای وارد كردن گاز طبیعی روسیه از گرجستان، همسایه شمالی، ساخته شد، اما این‌طور كه بانك جهانی در گزارش 2006 ذكر كرده است مرتبا به خاطر كارشكنی‌های عامدانه و درگیری‌های تجزیه‌طلبانه در آن كشور متوقف می‌شد.

در 1995 دولت مستقل بعد از اینِ ارمنستان تصمیم گرفت از بین دو رآكتور، آن را كه جوان‌تر است راه بیندازد. ریچارد ویلسون، پروفسور فیزیك هسته‌ای بازنشسته در دانشگاه هاروارد، یكی از اعضای هیأت متخصصین خارجی در ارمنستانِ آن زمان بوده است. او به یاد می‌آورد روس‌هایی كه از فرودگاه برای كمك به بازگشایی رآكتور آمده بودند به محض ورود از همان كنار خیابان فریاد شادی سر دادند.

تادِوُسیان بازگشایی نیروگاه اتمی را این‌طور توصیف می‌كند كه وقتی واحد دوباره آغاز به كار كرد شد یك منبع انرژی و منشأ امید برای ارمنستان. سمبلی از به سر رسیدن دوران تیره بود و هنوز هم همین‌طور است: ما برق داریم.

تقویت كردن یك اسب جنگی پیر

مقامات رسمی ارمنی می‌گویند اصلاحاتی كه در طول پانزده سال گذشته بر رآكتور انجام شده آن را ایمن‌تر كرده است. طبق گفته‌ی انستیتیو انرژی هسته‌ای (یك گروه صنعتی در ایالات متحده) پیش از آن كه مدزامور بازگشایی شود ارمنستان برای ارتقاء سایت آن بیش از 500 تن ابزار از طریق حمل‌ونقل هوایی وارد می‌كرد.

IAEA می‌گوید در سال‌های بعد از بازگشایی، نزدیك به 1400 عمل بهبوددهی ایمنی انجام شده است شامل باتری‌های ذخیره ضد زلزله، تقویت ساختمان رآكتور، جعبه‌های الكتریكی و برج‌های خنك‌كننده. ایالات متحده برای یك سیستم خنك‌كننده حوض‌چه- اسپری ضدزلزله، ابزار فراهم كرد و از آن‌جا كه ایمن نبودن نیروگاه در برابر آتش یك كمبود حیاتی دیگر آن بود، از این نظر نیز به طور گسترده‌ای ارتقا ایجاد شد و از آن جمله ایجاد 140 درِ نسوز در سیستم بود.

مقامات رسمی می‌گویند نتیجه، رآكتوری‌ست بسیار ایمن‌تر از آن واحد اولیه‌ای‌ كه 10 ژانویه 1980 برای سرویس به سایت رفت. وقتی ساختن آن در 1969 آغاز شد مدزامور یك مدل 230،440 VVER بود؛ نمونه‌ای از یكی از اولین طراحی‌های نیروگاه هسته‌ای كه بین سال‌های 1956 و 1970 توسط شوروی ارتقاء یافت. طراحی آن مانند چرنوبیل نبود كه برای ملایم یا كند كردن واكنش شكافتن اتم، ذغال جامد را به جای آب به كار می‌گرفت (در بدترین فاجعه هسته‌ای جهان آتش ذغال نقش داشت و 11 تا از این رآكتورهایی كه تعدیل‌كننده ذغالی دارند همچنان در روسیه در حال كار هستند). در مقابل، مدل440 VVER  هم مانند طراحی‌های غربی، هم برای تعدیل كردن و هم خنك كردن سوخت از آب استفاده می‌كند.

در واقع بر اساس مدارك آرشیویِ برنامه‌ریزی ایمنی هسته‌ای (دپارتمان امریكاییِ سابقِ برنامه‌ریزی انرژی كه هدفش كمك به ارتقاء ایمنی نیروگاه‌های شوروی بود) سیستم VVER با لوپ‌های خنك كننده چندگانه، بهتر از نیروگاه‌های غربی محسوب می‌شوند. واحدهای 440 VVER  نسبت به ایستگاه‌های غربی قادرند اتلاف نیرو را برای دوره طولانی‌تری تحمل كنند، و این به خاطر حجم زیاد مایع سرد كننده آن‌هاست.

بعد از بحران هسته‌ای ژاپن، آشوت مارتیروسیان رئیس كمیته دولتی مقررات امنیت هسته‌ای ارمنستان، گفت وجود سیستم خنك كننده در مدزامور می‌تواند برای اطمینان خاطر ارمنی‌ها كافی باشد. او به رادیو آزاد اروپا می‌گوید چنان موقعیت اضطراری این‌جا نمی‌تواند به وجود آید.

روبرت كلانتری، متخصص مهندسی هسته‌ای كه مشاور متولیان مقررات كانادایی و امریكایی‌ست، می‌گوید مدزامور مانند هر نیروگاه هسته‌ای دیگر در دنیا‌ست كه در حال كار است. گرچه خصوصیات ایمنی آن‌ها متفاوت است اما همه آن‌ها باید به هنگام حواد‌ثی كه در طراحی سیستم پیش‌بینی شده، بتوانند خاموش شوند. او می‌گوید مطمئن است كه مدزامور می‌تواند در چنین حوادثی ایمن عمل كند، و حتی می‌تواند از پس حادثه‌های پیش‌بینی نشده در طراحی‌اش هم برآید.

كلانتری می‌گوید ایمنی مدزامور كم‌تر از دیگر نیروگاه‌های سطح دنیا نیست كه در حال كار هستند. ارمنستان یك كشور مستقل است كه نمی‌تواند بدون مدزامور دوام بیاورد. این نیروگاه یك منبع قابل اتكا، ایمن، و دایر انرژی در این كشور است.

فقدان تشكیلات پیش‌گیری و كنترلی

اما 440 VVER یك خصوصیت مشترك با چرنوبیل دارد كه نگرانی دائمیِ خیلی از كسانی بوده است كه در نزدیكی آن زندگی می‌كنند: آن دو هیچ تشكیلات پیش‌گیری و كنترلی ندارند.

در طول دهه گذشته، اتحادیه اروپا با حضور در مجاورت ایستگاه‌های شوروی قدیم، هر وقت توانسته، از اهرم‌هایی برای تعطیل كردن آن‌ها استفاده كرده است. چهار واحد 440 VVER  در بلغارستان و دو واحد در اسلوواكی، به عنوان شرط پیوستن آن دو كشور به اتحادیه اروپا تعطیل شدند. 

اما چهارتا از این نوع واحدها در روسیه فعال باقی ماندند؛ دوتا در شهر شمالی مورمانسك نزدیك دریای بارنتس، و دوتا در نُوُوُرُنِژ (Novovoronezh) در ناحیه ورونژ در غرب (منطقه‌ای كه جنگل‌های آن در تابستان گذشته توسط آتش تخریب شد). مدزامور تنها 440 VVER  مدل V230 در خارج از روسیه است.

از آن‌جا كه تشویق ارمنستان برای تعطیل كردن نیروگاه جواب نداد، اتحادیه اروپا با سرمایه‌گذاری 59 میلیون یورو هزینه(85 میلیون دلار) بر چنین پروژه‌هایی، و همین‌طور تمركز بر انرژی بازیافتی و بومی و منطقه‌ای ارمنستان، اقدام به كمك برای ارتقاء ایمنی نیروگاه كرده است.

برای فراهم كردن منابع دیگرِ سوخت در ارمنستان تلاش‌هایی شده است؛ مانند كشیدن خط لوله گاز از همسایه جنوبی‌اش ایران، كه در 2007 افتتاح شد. اما میزان سوختی كه باید وارد شود هنوز محل پرسش است. گذاشتن این كانال، وجود یك رقابت بالقوه‌ با روسیه را هم نشان می‌دهد؛ كشوری كه ارمنستان هنوز برای هرچیزی از سوخت اتمی گرفته تا حبوبات، بسیار به آن متكی‌ست.

یك آژانس امریكایی ارتقاء بین‌المللی (USAID) اعلام كرد كه در مجموع، كم‌هزینه‌ترین گزینه‌ی انرژی برای ارمنستان، ساخت یك نیروگاه اتمی جدید بود.

برنامه‌های آینده

ارمنستان قصد دارد سال آینده برای پروژه یك رآكتور 5 میلیارددلاری اقدام كند- یك 1000 VVER روسی عظیم و پیشرفته. دولت اواخر این ماه برای كمك جستن از سرمایه‌گذاران بالقوه و پیمان‌كاران مهندسی به یك كنفرانس خواهد رفت. رآكتور مورد نظر، یك مخزن كنترل‌كننده خواهد داشت اگرچه مانند نیروگاه مدزامور در همان منطقه زلزله‌خیز نصب خواهد شد.

هاكوب ساناساریان، شیمی‌دانی كه رئیس اتحادیه سبز ارمنستان است می‌گوید اگرچه اعتقاد دارد رآكتورهای قدیمی مدزامور كم‌تر از رآكتور جدید امنیت دارند اما این مكان جغرافیایی آن‌هاست كه بزرگ‌ترین نگرانی اوست. او در یك مكالمه تلفنی از طریق یك مترجم گفت كه گروهش مخالف برنامه‌ی ساخت یك نیروگاه جدید در زمینی با چنین ریسك بالای زلزله است، مكانی كه منطقه كشاورزی ارمنستان و بسیار نزدیك به پرجمعیت‌ترین شهر ارمنستان هم هست. اگر دولت در اثر بحران ژاپن در این پروژه تجدیدنظر كند این تنها نتیجه‌ی خوبی‌ست كه از آن حوادث تراژیك حاصل می‌شود.

ساناساریان آرزو دارد ارمنستان را در حال رشد دادن منابع هیدروالكتریكش، و یا كار بر انرژی گرماییِ حرارت مركزی زمین، و یا گاز طبیعی ببیند. او به پتانسیل انرژی خورشیدی كشور هم امیدوار است و می‌گوید ما زیربنایش را داریم. اگر بهتر استخراج می‌شد می‌توانست نیازهای انرژی ارمنستان را برآورده كند.

اما یك محیط‌زیست شناس ارمنی دیگر به نام كارین دانلیان، رئیس انجمن توسعه پایدار بشر (Sustainable human development) تأسف می‌خورد كه در پانزده سال گذشته تلاش‌ها برای ایجاد یك زمینه انرژی بازیافتی، ناكافی بوده است. دانلیان، وزیر سابق محیط زیست ارمنستان، می‌گوید از صدمات كمبود انرژی در زمان تعطیل بودن مدزامور كاملا آگاه است، و می‌داند علاوه بر تلفات روزافزون بر اثر سرما، قطع درختان جنگلی هم در جست‌وجوهای رقت‌بار شهروندان به دنبال چوب برای گرم كردن خانه‌هاشان، تسریع شده بود، و افزایش شدید جریان آب برای تولید برق در آن روزها فشار شدیدی به بزرگ‌ترین دریاچه كشور، دریاچه سِوان، وارد كرد (دریاچه‌ای كه تلاش برای بازگرداندن وضعیت بومی اولیه‌اش یك جدال دائمی‌ست). او گرچه خود را یك مخالف انرژی هسته‌ای می‌نامد ولی مجبور شده است به فراخوان ارتقاء امنیت مدزامور و بازگشایی نیروگاه در 1995 بپیوندد. او می‌گوید حالا كشور با نیاز به ساخت یك نیروگاه اتمی دیگر روبه‌رو شده است متأسفانه حالا ارمنستان آلترناتیو دیگری ندارد.

 

ترجمه: نسیم نجفی

منبع: National Geography News

11 آوریل 2011

دوهفته نامه "هويس" شماره 99

11 خرداد 1390