پیشگامان آموزش پیش دبستانی و نخستین کوکستان‌های ایران

 

لیا خاچیکیان

در شماره 105 دوهفته نامه هویس، مقاله ای با عنوان نخستین کودکستان تهران منتشر شده و در آن به کودکستان مانکاکان بالاد و بنیان گذار آن مارگاریت سارواریان پرداخته شده بود. همچنین اخیرا دریادداشت کوتاه بدون مرجعی که در روزنامه آلیک منتشر شده ( 27 شهریور 1390) به مساله نخستین کودکستان ها پرداخته شده و در آن به کوکستان برسابه هوسپیان به عنوان نخستین کودکستان ایران اشاره شده بود. بزرگانی که در آن زمان به اهمیت موضوع آموزش کودکان پیش دبستان پی برده اند و در این راستا فعالیت عملی داشته اند، کار بسیار ارزنده ای انجام داده اند و این بحث که کدام یک از آنها نخستین بوده از اهمیت هیچ یک نمی کاهد. به هر رو، برای آشنایی بیشتر خوانندگان و یادآوری نام این بزرگان، خلاصه‌ای از تاریخچه نخستین کودکستان‌های تهران ارائه می گردد.

 

نخستین كودكستان ایران "قازاروس آقایان" با مدیریت شوشانیك چشمكیان (خان آزاد) در تبریز

این عكس مربوط به سال 1305 است

 

بنیان آموزش و پرورش پیش دبستانی در چارچوب یک برنامه مشخص را به فردریک فروبل آلمانی نسبت می دهند. وی کودکستان خود را با نام "باغ کودکان" kindergarten را در دهه 1830 میلادی در بلانک‌برگ آلمان بنیان نهاد. روش آموزشی فروبل به زودی جهانگیر شد و در بسیاری از کشورها از جمله ایران بر اساس نظریه‌های او کودکستان‌هایی بنیان گذاشته شد. نخستین کودکستان‌ها مانند برخی دیگر از شیوه های آموزش و پرورش غرب از طریق ارامنه  ایروان و تفلیس به ایران راه یافت. نخستین کودکستان ایران حدود 60 سال پس از کودکستان "باغ کودکان" فروبل در جلفا نوی اصفهان آغاز به کار کرد. این کودکستان در سال1900  (1279ش.) توسط  وارواره کانانیان در جلفای اصفهان تاسیس شد. کودکستان  کانانیان با الگو برداری ازبرنامه های آموزشی کودکستان‌های قفقاز به آموزش و پرورش کودکان پیش دبستانی پرداخت. در همان زمان یا یک سال پس از  آن، شوشانیک چمشکیان ( خان آزاد) کودکستانی با نام قازاروس آقایان در شهر تبریز بنیان گذاشت. مارگاریت سارواریان هم در سال  1910 (1289 ش.) کودکستان مانکاکان بالاد را در تهران بنیاد نهاد. چنانچه مشاهده میشود نخستین کودکستان‌های ایران با فاصله زمانی اندکی از هم  در سه شهر ارمنی نشین کشور آغاز به کار کردند. تمام این کودکستان‌ها خاص کودکان ارمنی بودند.

جبار باغچه بان از پیشگامان آموزش پیش دبستانی، در یادنگارهای خود در سال 1302 ش. می‌نویسد که زمانی که از طرف رئیس فرهنگ آذربایجان برای تاسیس کودکستان به وی مراجعه می شود، از وجود کودکستان قازاروس آقایان مطلع بوده و برای آشنایی از نزدیک به آن جا می‌رود.

"فردای آن روز به همراه آقای فیوضات (ریس فرهنگ آذربایجان ) به کودکستان مرحوم خان آزادیان رفتیم. این بانوی دانشمند و فاضل کودکستانی در پنج (؟) سال قبل از آن برای تربیت اطفال ارامنه در تبریز تاسیس کرده بود و در حدود 15نفر دختر وپسر شاگرد داشت که همه ارمنی بودند. آن بازدید برای من بسیار آموزنده بود. یک هفته طول نکشید که با اقدام آقای فیوضات کودکستانی تاسیس شد. من نام باغچه اطفال را برای آن پیشنهاد نمودم که مقبول افتاد."

جبار باغچه بان، زندگینامه جبارباغچه بان:بنیان گذار آموزش ناشنوایان در ایران به قلم خودش (تهران:مرکز نشر سپهر، 1356)

کودکستان باغچه بان با نامی مشابه آنچه فردریک فروبل نخستین کودکستان خود را در آلمان پایه گذاشت از سال 1303 در تبریز آغاز به فعالیت کرد. وی همچنین در سال 1306 در شیراز و در سال 1311 در تهران کودکستان بنا نهاده است.

از دیگر پیشگامان در امر آموزش پیش دبستان محمد علی بهجت است که کودکستان هنر را در سال 1305 در تهران در کنار مدرسه های فنی هنر بنا نهاد.

کودکستان دیگری که در این سال‌ها آغاز به کار کرد کودکستان برسابه است که در سال 1931 (1310ش.) در تهران تاسیس شده است . زمانی که برسابه هوسپیان تصمیم گرفت کودکستان خود را تاسیس کند، کسی برای باز کردن کودکستان امتیاز رسمی نمی گرفت، ولی او با پافشاری بسیار در سال 1310 کودکستان برسابه را با امتیاز رسمی وزارت معارف ثبت کرد. شاید به این دلیل در برخی از عکس‌های به جا مانده از کودکستان برسابه عنوان "اولین کودکستان ایرانی برسابه" را مشاهده می کنیم.

بیشتر اطلاعات بالا از کتاب تاریخ ادبیات کودکان ایران با این مشخصات برگرفته شده است:

 تاریخ ادبیات کودکان ایران، جلد 5 و 6، ادبیات کودکان در روزگار نو (1300- 1340)،  تالیف محمد هادی محمدی و زهره قایینی، تهران، نشر چیستا، 1381-1383

 

دوهفته نامه "هويس" شماره 108

20 مهر 1390