آیین‌ها و اشیاء مربوطه به آن‌ها نمادین و تاریخی هستند و هریک معنایی دارند که از میان اعصار و قرون آمده و به ما رسیده است. معنی درخت کریسمس و تزئین آن چیست؟ پاسخ را از زبان اسقف مانوکیان (1931-1999) بشنویم به نقل از کتاب جشن‌های کلیسای ارمنی به ترجمه گارون سارکسیان.

درختِ جشن

 

به روایت اسقف اعظم آرداک مانوکیان

 

 

درخت جشن1 برای سال نو اهمیتی ویژه دارد. درخت جشن را می‌توان رسمی بازمانده از گذشته‌ها نامید، که شاید بازمانده‌ی پرستش درخت، از دوران بت پرستی باشد.

امروزه در کشورهای مسیحی، درخت جشن را برای جشن میلاد مسیح می‌بُرند و به خانه می‌آورند و با اسباب بازی‌های پر زرق‌وبرق  و شمع‌های کوچک زینت می‌دهند، اما ارمنیان درخت جشن را برای سال نو می‌آرایند، زیرا میلاد مسیح را در ششم ژانویه2 جشن می‌گیرند.

درباره‌ی درخت به مناسبت جشن گل آرایی، یا به گفته‌ی عامه تسارزاردار، بیش‌تر سخن خواهیم گفت. در این‌جا باید گفت که پرستش درخت از زمان‌های بسیار دور وجود داشته است. [مردم] در دوران آغازین، طبیعت را می‌پرستیدند اما پرستش درخت، گونه‌ای تقدس و تقدیس زندگی و نو شدن طبیعت شمرده می‌شد. جنگل و درخت را می‌پرستیدند، بر سر گورها درخت می‌کاشتند و باور داشتند که روح مردگان در میان خش‌خش درختان نشیمن می‌گزیند. در کتاب مقدس، درخت را درخت زندگی و درخت دانش نیز نامیده‌اند. در هندوستان درخت انجیر، در فينیقیه درخت سدر، در روم درخت بلوط، غار3 و زیتون را می‌پرستیدند.

ارمنیان نیز آیین پرستش جنگل و درخت داشته‌اند، خاصه درخت چنار و سپیدار که از آن‌ها نام رفته است. موُسس خورناتسی4 از چنار چنین یاد می‌کند: آرای زیبا پس از مرگ، پسری به نام آنوشاوان بر جای گذاشت که او را سوس نامیدند، زیرا وقف پرستش چنارهای آرامانک در شهر آرماویر5  شده بود. درباره‌ی درخت سپیدار از طريق نامه‌ی همگانی نرسس شنورهالی6  آگاهی به دست می‌آوریم. نرسس شنورهالی در نامه‌ای كه بر ضد آروُردی‌ها7 نوشته است می‌گوید آروُردی‌ها در ساموسات8 درخت سپیدار را نیز می‌پرستیدند.

نیکوغیاس آدونتس9 نیز در کتاب پژوهش‌های تاریخی به آیین پرستش جنگل و درخت پرداخته است. نوشته‌ي زیر را از بخش مربوط به پرستش آدیس برگرفته‌ایم: سحرگاهان، پیش از برآمدن خورشید تابان، به جنگل‌های مقدسی که وقف ایزدبانو شده بود می‌رفتند و درختی را با مراسمی ویژه می‌بریدند. درخت می‌بایست پرشاخه باشد و آن را به یاد جامه‌ای که کیبل زخم آدیس را درمان کرد، با بنفشه‌ها و تکه پارچه‌های سرخ‌گون می‌آراستند. چوب‌دست چوپانان، نی، طبل و سنج را، که نماد آدیس بود نیز از شاخه‌های درخت می‌آویختند.

درسومین روز جشن، در 24 مارس، آیین خاک‌سپاری درخت را برگزار می‌کردند. درخت را در گور، بر روی آتش‌دان نگاه می‌داشتند. در نیمه‌ی شب کاهن بدُ به گونه‌ای پرشکوه اعلام می‌کرد که آدیس از مردگان برخاست و در پرستشگاه حاضر است. و چون خورشید بر می‌آمد، آیین بزرگی برگزار می‌کردند.

در اساطیر یونانی نیز به ایزد درختستان بر می‌خوریم که همتای ارمنی آن گویا نوسال یا واناتور است. ایزد درختستان را در اساطیر یونان ورتونوس می‌نامیدند. او ایزد جنگ و درختستان بود. بنابر آن اساطیر، پرستش آن خاصه در ایتالیا رواج داشت، جشن‌های او در روز 13 آگوست10 برگزار می‌شد. ورتونوس را در اساطیر به صورت جوانی که کارد باغبانی و زنبیل کوچکی پر از میوه در دست دارد نشان می‌دهند.

درباره‌ی پیدایش درخت کریسمس و به کارگیری آن، افسانه و قصه و روایت‌های بسیاری موجود است که بر اساس یکی از آن‌ها درخت کریسمس خاستگاه آلمانی دارد. نخستین گزارش مستند از به کارگیری آن به سال 1605 میلادی بر می‌گردد. بنا به روایتی دیگر، روزی مارتین لوتر11 برای فرزندانش یک درخت همیشه سبز به خانه می‌برد و آن را برای جشن میلاد می‌آراید و به این سان به کارگیری درخت جشن همگانی می‌شود. به کارگیری درخت جشن در سال 1840 میلادی در انگلستان، و سپس در ایالات متحده و کشورهای دیگر رواج می‌یابد. اما برخی از ادب‌پژوهان، مصر باستان را خاستگاه درخت جشن می‌دانند.

خاستگاه درخت جشن و همگانی شدن آن تا کنون به درستی روشن نشده است. منبع و گزارش روشنی در این باره در دست نیست، اما می‌توان چنین پنداشت که ایده‌ی درخت جشن مربوط به سده‌های نوین نیست، بلکه آیینی دیرینه است و در باور مردمان مشرق زمین جای داشته است. گویا پیدایش و به کارگیری درخت جشن پیوند تنگاتنگی با پرستش درخت دارد.

از پرستش درخت و برخی جشن‌های مربوط به کاربرد درخت سخن گفتیم که آثار آن‌ها تا کنون در جشن گل آرایی و رسم استفاده از درخت جشن در سال نو برجای مانده است. از درخت، در پیوند با پرستش آدیس، آراستن درخت و غیره نیز یاد کردیم. جشن‌های آدیس در بهاران، در 22 تا 27 مارس12 برگزار می‌شد. در مشرق زمین با درخت زندگی یا درخت دانش آشنا بودند. پرستش درخت در ادیان باستانی نیز جنبه‌ی همگانی داشت. رسم روستاییان مبنی بر نشکستن بلوط در روز سال نو، ما را به این گمان می‌اندازد که آن شاید بازمانده‌ای از همان پرستش درخت باشد.

روزگاری رسم بر این بود که در روز گل آرایی در کلیسا درخت می‌آراستند. سنت‌هایی چند از این رسم برجای مانده است، که بر اساس آن نخست رضایت صاحب دختر را به دست می آورند، سپس در روز گل آرایی، مادر پسر یا زنی از خویشان نزدیک، در کلیسا یکی از شمع‌های صلیب‌گونه روی درخت گل آرایی را، که گاه از آن یک انگشتری نقره می‌گذاراندند، روشن می‌کرد و می‌برد و ساکت و خاموش به دست دختر دل‌خواهش می‌داد و آن دختر نامزد او شمرده می‌شد.

در بیش‌تر آیین‌های سنتی، از درخت نام برده می‌شود. درخت نماد ثمردهی خانواده نیز بود. تا امروز نیز اعضای خانواده را به صورت درخت نشان می‌دهند و بر اساس آن شجره نامه پدید می‌آید.

در گذشته، پرستش درخت در همه‌ی دین‌ها وجود داشت و حتی هر دودمان دارای درخت مقدس خود بود. گاه سراسر جنگل را می‌پرستیدند و در آن‌جا مراسم دینی برگزار می‌کردند. درخت، توتم و چیزی مقدس شمرده می‌شد، خواص درمانی داشت و از آن‌ها و گیاهان دیگر مایعاتی فراهم می‌آوردند. درخت برای پیش‌گویی نیز به کار می‌رفت و نماد ثمردهی خانواده بود و آیین خود را داشت.

 

 

1- درخت جشن در زبان ارمنیدوناتسار نامیده می‌شود و درخت کاجی است که در آستانه‌ی سال نو در خانه‌ها مي‌گذارند و آن را می‌آرایند و زینت می‌دهند.

2- 16 دی.

3- درخت برگ بو.

4- موُسس خورِناتسی مورخ ارمنی سده 5 میلادی و نویسنده‌ی کتاب تاریخ ارمنیان است. تاریخ ارمنستان، ترجمه گئورگی نعلبندیان، دانشگاه ایروان، ایروان1984. همچنین: تاریخ ارمنیان، ترجمه ادیک باغداساریان، تهران، 1380.

5- آرماویر از شهرهای باستانی ارمنیان در جمهوری ارمنستان کنونی.

6- نرسس شنورهالیب (1173-1100) شاعر، تاریخ نگار، و آهنگ‌ساز ارمنی، نواده‌ی گریگور ماگیستروس، از 1166م. تا پایان زندگی‌اش رهبر دینی ارمنیان بود.

6- آروورُدی‌ها که ترجمه‌ی آن فرزندان خورشید است، فرقه‌ای از ارمنیان مسیحی بودند که در سده‌های 11 و12 میلادی در جنوب ارمنستان، میان رودان و کیلیکیا پیروان بسیار یافته بودند. مسلک آنان تحت تأثیر آیین مزدکی بود. در منابع عربی به شمسیه معروف‌اند.

7- ساموسات یا سمیساط در کنار رود فرات در سرخدات قلمرو ارمنستان باستان جای داشت.

8- نیکوغایوس آدونیس (1942-1871) تاریخ شناس، ادیب و بیزانس شناس ارمنی است.

9- برابر با 22 مرداد.

10- مارتین لوتر (1546-1483) اصلاح‌طلب دین و استاد فلسفه‌ی آلمانی. بنیان‌گذار آیین جدید پروتستان در مسیحیت است.

11- 2 فروردین تا 7 فروردین.

12- سرکیس مقدس سردار مسیحی رومی شهر سزاریا بود. در روایات آمده است که در زمان قیصر ژولیانوس مرتد (363-361) از ستم وی گریخت و به ارمنستان، سپس به شاپور دوم ساسانی پناهنده شد. در سپاه ایرانیان به مقام فرماندهی رسید. اما به سبب ترویج مسیحیت همراه 14 سرباز مسیحی دستگیر شد و به شهادت رسید.

 

 

دوهفته نامه "هويس" شماره 113

30 آذر 1390