اتصال آسیا به اروپا

 

اهميت راه آهن مشترك ايران ـ ارمنستان

 

سركيس مانوكيان

 

 

اگرچه ایران و ارمنستان در 13 آوریل 2009 (24 فروردین 1388) در خصوص احداث خط راه آهن مشترك به توافق رسیدند اما این پروژه اكنون در مراحل آغازین خود است و هنوز تبدیل به طرحی اقتصادی نشده است. و گرچه هنوز به طرح اقتصادی تبدیل نشده اما به هر حال در میان صحبت های مقامات رسمی و عالی رتبه، سفرای دو كشور و همچنین كارشناسان مسایل قفقاز، بخش مهمی را به خود اختصاص داده است. همین مسأله باعث شد تا نگارندگان این مقاله، با توجه به اهمیت موضوع، این مقاله را برای دادن اطلاعات بیش تر و منسجم تر به علاقه‌مندان و كارشناسان این حوزه بنویسند و اهمیت راه‌بردی این پروژه را یادآوری نمایند.

راه آهن ایران ـ ارمنستان، مرند را به مرز زمینی دو کشور یعنی نوردوزـ مِقری متصل می‌کند كه طول آن بر اساس محاسبات اولیه در حدود 60 کیلومتر است و از نوردوز تا نخستین شبکه خطوط راه آهن در داخل کشور ارمنستان حدود 410 کیلومتر است كه در مجموع 470 كیلومتر را تشكیل می دهد.

 جمهوری اسلامی ایران مطالعات مقدماتی را در آن قسمتی كه به این كشور مربوط می شود، انجام داده است و بانک توسعه آسیایی نیز اعتباری بالغ بر یک‌ونیم میلیون دلار وام به طرف ارمنی اختصاص داده است تا مطالعات مقدماتی خود را به پایان برساند اما گویا تا به حال این امر انجام نشده است.

مهم‌ترین مشكل در ساخت این راه آهن پیدا کردن منابع مالی برای احداث آن در بخش ارمنستان است كه به حدود 2میلیارد دلار سرمایه گذاری نیاز دارد. علاوه بر بانک توسعه آسیایی، بلغارستان و ایران نیز علاقه‌مندی خود را برای شركت در ساخت این پروژه اعلام كرده اند.

اهمیت راه آهن ایران ـ ارمنستان برای جمهوری اسلامی ایران:

این راه آهن برای ایران از نظر گسترش نقش استراتژیكی اهمیت زیادی دارد و می توان آن را گزینه ی جدید در محاسبات منطقه ای به حساب آورد. راه آهن ایران   ارمنستان به ایران و دیگر كشورهای آسیایی این امكان را می‌دهد كه نه تنها از طریق جمهوری آذربایجان بلكه از بالای ارمنستان و از طریق بندرهای گرجستان در دریای سیاه راهی دیگر به اروپا بیابند. از طریق این راه،  در مقایسه با راه آهن تركیه به سمت اروپا، از هزینه انتقال كالای ایرانی 15 ـ 5 درصد كاسته خواهد شد و همچنین در مقایسه با راه آهن جمهوری آذربایجان حتی از این درصد نیز كم‌تر خواهد بود. به همین خاطر ارمنستان برای حمل‌ونقل ایران گزینه دیگری برای عبور به سمت قفقاز و اروپاست و از وابستگی ترانزیتی ایران به تركیه و جمهوری آذربایجان كاسته خواهد شد.

لازم به ذكر است كه در صورت وجود راه جدید و بهبود روابط ایران با اروپا، انتقال بار و رشد مبادله كالاها به كشورهای اروپایی افزایش خواهد یافت و تحریم‌های اقتصادی علیه ایران نیز كاهش پیدا می كند. به  علاوه رابطه تجاری ـ اقتصادی با گرجستان نیز افزایش می‌یابد.

جدای از نقش ترانزیتی و استراتژیكی، این راه آهن وسیله ارزانی برای انتقال مواد خام معدنی، صدور محصولات معدنی، مصالح ساختمانی طبیعی و کنستانتره فلزات از ارمنستان به ایران خواهد بود، مخصوصا این  كه ایران همیشه برای ورود فلزات تقاضای زیادی داشته است. به  علاوه با گشایش کارخانه متالوژی در ایران تقاضای سنگ معدن فلزات و کنستانتره‌های وارداتی از ارمنستان افزایش بیش‌تری خواهد یافت.

اهمیت راه آهن ایران ـ ارمنستان برای جمهوری ارمنستان:

ارمنستان كشوری محصور در خشكی است كه مرزهاش از طرف دو كشور همسایه یعنی جمهوری آذربایجان و تركیه بسته شده است و همچنین ارتباط سیاسی و اقتصادی اش با گرجستان نیز مطابق با تحولات منطقه و مسایل سیاسی دو كشور در نوسان است. برای مثال جنگ پنج  روزه روسیه ـ گرجستان نشان داد كه اقتصاد ارمنستان چه‌قدر آسیب‌پذیر است و چه قدر به راه‌آهن گرجستان وابسته است. در حالی که از طریق راه آهن ایران ـ ارمنستان می تواند به دریا راه یابد و از این انزوای اقتصادی كه سالانه حدود پانصد میلیون دلار ضرر اقتصادی می بیند، خارج شود.

به طور كلی اهمیت این پروژه برای ارمنستان از چند جهت مهم است: 1ـ به عنوان راه جدید دیگری به سمت ایران و از سمت ایران به طرف ارمنستان. 2ـ ایجاد ارتباط راه‌آهنی میان مناطق جنوبی، مركزی و شمالی ارمنستان. 3ـ به دست آمدن راه‌های تازه‌‌ای به سمت دریای خزر، خلیج فارس، روسیه ،آسیای مركزی و دیگر كشورهای آسیایی. 4ـ تبدیل ارمنستان به كشوری ترانزیتی برای عبور كالاهای ایرانی به طرف بندر‌های پوتی و باتومی گرجستان که حمل‌ونقل شمال ـ جنوب از طریق آن انجام خواهد شد و همچنین در صورت بازگشایی مجدد راه آهن گیومری ـ قارص و راه‌آهن آبخازیا بر نقش ترانزیتی این كشور افزود خواهد شد.

علاوه بر موارد فوق وجود راه آهن باعث رشد حجم سرمایه‌گذاری ایران و سایر كشورها در ارمنستان خواهد شد و این مسأله ضرورت ایجاد منطقه‌ی آزاد اقتصادی را در مرزهای ‌دو كشور به وجود می آورد و ممكن است بار دیگر ساخت پالایشگاه نفت در مرز مِقری را در دستور کار قرار دهد.

لازم به ذكر است كه اگرچه اكنون ایران برای ارمنستان كشوری ترانزیتی و بسیار ارزشمند است و مبادله كالا از طریق كامیون ها انجام می گیرد اما حمل‌ونقل از طریق راه‌آهن، برخلاف راه های ارتباطی هوایی و زمینی، ارزان تر است و از هزینه-های ترانزیتی ارمنستان به طور قابل ملاحظه ای كاسته و باعث فعال شدن روابط متقابل تجاری خواهد شد. برای مثال سالانه حدود پنجاه‌هزار اتومبیل باری ایرانی وارد ارمنستان می‌شود و كالاهای ایرانی از طریق ارمنستان نیز به دیگر كشورها منتقل می شوند. میانگین هزینه ی انتقال بار (1تن در 1كیلومتر) با اتومبیل های باری به ارمنستان یك دلار و شش سنت است اما از طریق راه آهن چهار سنت خواهد بود. در نتیجه هزینه‌های انتقال بارها از 5/1 تا 5/2 برابر كاهش پیدا می‌كند.

سالانه 600 هزار تن محموله از طریق وسایل نقلیه میان ایران و ارمنستان مبادله می‌شود و اگر تمام آن ها با راه‌آهن جابه جا شود، برای انتقال هر كیلومتر حداقل 15 ـ 12هزار دلار صرفه جویی می‌شود. اگر این مبلغ را در چند صدكیلومتر ضرب كنیم (مسافتی كه بار باید از ایروان به طرف ایران و یا برعكس بپیماید) سالانه ده ها میلیون دلار صرفه‌جویی خواهد شد، به-علاوه ایران و ارمنستان بعد از چند سال از به‌كارگیری راه‌آهن تبدیل به كشورهای ترانزیتی بین‌المللی خواهند شد و ممكن است میزان حمل و نقل سالانه آن‌ها به 3 ـ 2 میلیون تن و حتی بعداً به 9ـ 7 میلیون تن برسد. همچنین در اثر كاهش هزینه‌های حمل ونقل  قیمت كالاها در بازار ارمنستان و حتی قیمت كالاهای صادراتی خود ارمنستان نیز كاهش می‌یابد در نتیجه كالاهای ارمنی می توانند با كالای كشورهای خارجی رقابت كنند.

با یک محاسبه ساده، ساخت راه آهن تقریبا 1 تا 5/1 درصد تولید ناخالص ملی سالانه جمهوری ارمنستان رشد در پی خواهد داشت و این رشد در زمان بهره برداری دارای بازده 6/0 تا 1 درصد خواهد بود. همچنین درآمدهای بودجه دولتی كه در گرو رشد درآمدهای گمركی، حمل ونقل ترانزیتی، حجم گردش كالا، مالیات بر درآمد شركت راه آهن و پرداخت مالیات از سوی خدمات جانبی راه آهن است، افزایش خواهد یافت.

در ارمنستان مخالفان این پروژه فقط نگرانی‌های اقتصادی دارند، اما به اهمیت ساخت راه‌آهن از نظر ژئواكونومیك اذعان دارند. دلایل آن‌ها مشكلات تأمین منابع، افزایش بدهی خارجی ارمنستان، مدت برداشت سرمایه‌گذاری اولیه و تأمین حداقل حجم حمل و نقل است.

راجع به این نگرانی ها باید گفت كه اتمام ساخت راه‌آهن 5 یا 6 سال  طول خواهد كشید و تا آن زمان حجم مبادلات تجاری ایران و ارمنستان به اندازه كافی افزایش خواهد یافت و از 600 هزار تن در حال حاضر به یك میلیون تن خواهد رسید، به  علاوه در صورت ترانزیت ایران با دیگر كشورهای آسیایی، حجم حمل ونقل سالیانه به 5ـ3 میلیون تن می‌رسد و مدت بازگشت سرمایه اولیه 20ـ15 سال طول خواهد كشید كه  سودآوری آن در مراحل اولیه 7ـ3 درصد خواهد بود و در آینده نیز افزایش می یابد. برای چنین طرح های بزرگی این شاخص بدی نیست، مخصوصا که سوددهی اقتصادی آن در بلند مدت چند برابر رشد خواهد كرد و حتی نُرم سودآوری اش افزایش می یابد.

 با عملی شدن راه آهن، حجم مبادله كالاها به طور واقعی افزایش خواهد یافت، مؤسسات متعددی شروع به كار می‌كنند و طرح‌هایی كه تا كنون به دلیل هزینه های ترانزیتی تحقق نیافته‌اند، اجرا خواهند شد. به علاوه به‌كارگیری تكنولوژی های مدرن ساخت و فناور ی های اطلاعات در عرصه مدیریت امور ساخت راه‌آهن باعث می‌شود مدت ساخت راه‌آهن كوتاه‌تر و همچنین با كیفیت تر شود.

با توجه به آن‌چه راجع به اهمیت ساخت راه آهن ایران ـ ارمنستان گفته شد می توان گفت ارمنستان به طور طبیعی بیش‌تر از ایران در ساخت این پروژه نفع می‌برد، بنابراین باید تمام سعی و تلاش خود را برای اجرای این طرح منطقه ای و بین-المللی به كار گیرد تا دو كشور و منطقه هرچه سریع تر از مزایای آن بهره‌مند شوند.

 

اهمیت راه آهن ایران ـ ارمنستان برای روسیه:

به غیر از ایران و ارمنستان، كشور دیگری كه از نظر استراتژیكی می تواند از راه آهن ایران ـ ارمنستان بهره-مند شود، روسیه است كه موضع گیری‌اش درباره‌ی این مسأله تا كنون مبهم و متغیر بوده است. روسیه حاضر نیست در این پروژه سرمایه‌گذاری كند و حتی در رسانه ها و مطبوعاتش در چهارچوب سیاست خاص خود اخباری را منتشر می كند كه اجرای راه آهن ایران ـ ارمنستان حدود 10ـ 8 میلیارد دلار هزینه در بر خواهد داشت ـ یعنی بیشتر از هزینه خط گاز نابوكو ـ و از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه نیست و معنی ندارد كه روسیه در این پروژه سرمایه گذاری كند.

باید اشاره كرد حداكثر هزینه  ی در نظر گرفته شده که چندین بار ارزیابی شده است، حدود 2تا 5/1میلیارد دلار است و توافق شده است ایران 400 میلیون دلار آن را برای انجام كارهای ساختمانی در خاك ارمنستان تأمین کند.

اما به هر حال ساخت این راه آهن برای روسیه  نیز گزینه دیگری غیر از راه های هوایی برای ارتباط با ارمنستان و ایران است. این مسأله به روسیه امکان خواهد داد که از طریق خاک قزاقستان، ترکمنستان و ایران نیز ارتباط مستحکمی با ارمنستان داشته باشد و در صورت بازگشایی مجدد راه آهن آبخازیا اهمیت این راه آهن بیشتر خواهد شد.

علاوه بر روسیه این پروژه برای كشورهای چین، هند و همچنین كشورهای اروپایی نیز سودمند است. در ضمن سازمان های مالی بین المللی مختلف همانند بانك توسعه آسیایی و بانك جهانی، ایده ساخت را مثبت ارزیابی كرده و خواستار مشاركت و سرمایه گذاری در این پروژه شده اند.

 

شاید جمهوری آذربایجان راه آهن ایران ـ ارمنستان را رقیب راه آهن قزوین ـ رشت ـ آستارا به حساب بیاورد. اما باید گفت این راه آهن و همچنین راه آهن قارص ـ نخجوان ـ جلفا(ایران) دیگر گزینه‌های ایران هستند. این كشور ترجیح می دهد راه های ترانزیتی مختلفی داشته باشد و به هیچ وجه آن ها را به عنوان رقیبی برای هم به حساب نمی-آورد چون هر كدام اهمیت خاص خود را دارند.

اهمیت منطقه ای راه آهن ایران ـ ارمنستان:

1. اهمیت توازنی: این راه آهن تأثیر راه آهن قارص ـ آخالكالاك ـ باكو و همچنین راه آهن نخجوان ـ قارص را تعدیل می كند و همزمان با ایجاد توازن ترانزیتی، ثبات منطقه‌ای افزایش خواهد یافت و ممكن است تركیه و جمهوری آذربایجان از سیاست فشار بر ارمنستان از طریق محاصره مرزی و اقتصادی امتناع ورزند و حداقل مرز ارمنستان ـ تركیه باز شود.

2. اهمیت توسعه ی اقتصادی منطقه‌ای: ساخت و بهره برداری از راه آهن علاوه بر این  كه برای دو كشور ایران و ارمنستان رشد تولید ناخالص داخلی، بازده ی بودجه سالانه، اشتغال زایی و رونق اقتصادی را به ارمغان خواهد آورد، زمینه ی روابط تجاری ـ اقتصادی و احیای حمل ونقل ترانزیتی كشورهای همسایه مخصوصا گرجستان، روسیه و تركمنستان را نیز فراهم خواهد ساخت.

3. اهمیت همبستگی: ساخت این راه‌آهن خطوط ریلی ایران را به راه آهن ارمنستان وصل می كند، در نتیجه این امكان را به ایران و دیگر كشورهای آسیایی خواهد داد كه از طریق بندرهای گرجستان در دریای سیاه و در آینده نیز از طریق تركیه، با اروپا تجارتی مطلوب و مطمئن انجام دهند. ارمنستان نیز از طریق ایران با پاكستان، هند، كشورهای آسیای مركزی و همچنین روسیه و چین ارتباط پیدا خواهد كرد. به علاوه به دریای خزر و خلیج فارس راه پیدا می كند و از وابستگی ترانزیتی به گرجستان در می-آید.

4. اهمیت امنیتی: سطح امنیت اقتصادی، امنیت انرژی و ترانزیتی ایران ـ ارمنستان افزایش پیدا خواهد كرد و این باعث افزایش سطح امنیت منطقه‌ خواهد شد.

5. اهمیت همكاری: زمینه‌ی تحكیم و فعال شدن روابط اقتصادی ایران ـ ارمنستان ـ روسیه بیش از پیش فراهم می‌شود.

 

ترجمه و تلخیص: تورج خسروی

 

دوهفته نامه "هويس" شماره 112

16 آذر 1390