ارمنستان اگر از موقعیت ترانزیتی خود درست استفاده کند می‌تواند از همکاری‌های تهران و تفلیس سود برد

 

روابط ایران و گرجستان و تأثیر آن بر ارمنستان

 

تاتول هاکوپیان (کارشناس بنیاد سیویلیتاس)

 

 

منوچهر متکی، وزیر امور خارجه ایران، در روزهای 4-3 نوامبر در گرجستان به سر میبرد. این دیدار، و نیز اسنادی که در آن به امضا رسید نه تنها برای تعمیق روابط ایران و گرجستان، بلکه برای رشد اقتصادی ارمنستان و تبدیل آن به کشوری ترانزیتی اهمیت دارند. مهمترین سندی که امضا شد لغو روادید میان دو کشور است که احتمالا از سال 2011 اجرا خواهد شد. وزیر خارجه ایران به باتومی نیز سفر کرد و در مراسم بازگشایی رسمی کنسولگری ایران حضور یافت. گرجستان نیز مانند ارمنستان در سالهای 1921-1918م. پیش از تصرف صلحآمیز آنجا به دست اتحاد شوروی، دولتی مستقل بود. پس از پایان دیدار متکی با میخاییل ساهاکاشویلی، رئیس جمهوری گرجستان، طرفین بر همکاریهای گرجستان و ایران و در وهله نخست در حوزه گردش گری تأکید کردند. متکی گفت که همکاریهای تنگاتنگ ایران و گرجستان میتواند دریای سیاه و خلیج فارس را به هم پیوند دهد. گریگور واشادزه، وزیر خارجه گرجستان، اظهار داشت که دو کشور در زمینه همکاریهای اقتصادی جهش بزرگی داشتهاند. هر سال بر شمار گردش گران افزوده میشود و مبادلات طرفین بیش از 60 درصد افزایش داشته است. او افزود: این هنوز آغاز کار است و لغو روادید، این شاخص را افزایش خواهد داد. اما چرا تعمیق روابط تهران و تفلیس برای ارمنستان و کل منطقه مهم است؟ ارمنستان هم با ایران و هم گرجستان مرز زمینی دارد. افزون بر آن، از چهار همسایه ارمنستان تنها ایران و گرجستان هستند که بر خلاف ترکیه و آذربایجان روابطی بر اساس حسن همجواری دارند. پس از فروپاشی اتحاد شوروی رقابت میان ابرقدرتها بر سر انرژی حوزه قفقاز، آسیای مرکزی و دریای خزر آغاز شد. این رقابت هنوز نیز ادامه دارد. این رقابت میان آمریکا و اتحادیه اروپا از یک سو و روسیه از سوی دیگر جریان دارد، اگرچه حضور چین نیز روز به روز بیشتر احساس میشود. بیگمان دستور کار آمریکا متفاوت از اتحادیه اروپا است، اما هرگاه سخن از محدود کردن تأثیر روسیه به میان میآید واشنگتن و بروکسل بر ضد مسکو متحد میشوند. آمریکا و اروپا خواهان توسعه محور غرب- شرق انرژی و ارتباطات هستند و برای این کار سرمایه گذاریهای هنگفتی انجام میدهند. در سالهای اخیر خط لوله نفت باکو- تفلیس- جیهان و خط لوله گاز باکو- تفلیس- ارزروم که اهمیت جهانی دارند ساخته شد. در طول یکی دو سال آینده راهآهن قارص- آخالکالاک راهاندازی میشود و باکو و آنکارا با قطار و از طریق تفلیس به یکدیگر متصل خواهند شد. ارمنستان در هیچیک از طرحهای بالا جایی ندارد، زیرا باکو و آنکارا اصرار دارند که خطوط لوله و خطوط ارتباطی باید ارمنستان را دور بزنند تا آن را از نظر اقتصادی و سیاسی بیش از پیش منزوی کنند. روسیه میکوشید با دالان شمال- جنوب که روسیه، گرجستان، ارمنستان و ایران را به هم پیوند میدهد با سیاست گسترش غرب مقابله کند. اما این طرح بنا به چند علت که یکی از آنها خود روسیه بود عملی نشد. نخست این که مسکو با تفلیس (و عکس آن) سیاستی تهاجمی و گاه دشمنانه پیش میبرد. پس از جنگ اگوست 2008م. روابط روسیه و گرجستان گسسته شد و عملا بر مرزهای بسته ترکیه- ارمنستان و ارمنستان- آذربایجان، یک مرز بسته دیگر یعنی روسیه- گرجستان افزوده شد. روسیه چون ارمنستان را همپیمان استراتژیک خود میداند هیچگاه به تعمیق همکاریهای دوجانبه گرجستان- ارمنستان و همکاریهای سه جانبه گرجستان- ارمنستان- ایران اهمیت نداده است. روسیه حتی برای ارتباط با ایران استفاده از خاک آذربایجان را بر ارمنستان ترجیح میدهد. و مهمتر از همه این که خود روسیه بود که مانع از اجرای طرح ادامه خط لوله ایران- ارمنستان تا گرجستان شد، با این گمان که آن میتواند به درآمدهای گازی خود زیان رساند. ترکیه و آذربایجان با همکاریهای دوجانبه گرجستان- ارمنستان و همکاریهای سه جانبه گرجستان- ارمنستان- ایران برخوردی دشمنانه دارند، زیرا ارمنستان با این همکاریها امکان مییابد که اندکی نفس کشد، اما هدف آنکارا و باکو به زانو درآوردن ارمنستان است. در واقع، تعمیق همکاریهای گرجستان- ارمنستان- ایران میتواند نه بر ضد محور ترکیه- گرجستان- آذربایجان، که به موازات آن وجود داشته باشد. گرجستان که در هر دو محور جای دارد نه تنها از آن زیان نمیبیند، بلکه تأثیرگذاری بیشتری خواهد داشت. و اما ارمنستان برای آن که بتواند حلقه پیوند زمینی میان ایران و گرجستان باشد نخست باید حداقل شرایط ترانزیتی را به وجود آورد. از این نظر ساخت جاده شمال-جنوب که در آیندهای نزدیک آغاز میشود برای ارمنستان و منطقه بسیار اهمیت دارد. از مرز گرجستان و ارمنستان تا مرز ارمنستان و ایران، آزادراهی مطابق با استانداردهای جهانی در خاک ارمنستان ساخته خواهد شد. از ساخت راه آهن ایران به ارمنستان بسیار سخن میگویند، اما کارشناسان تأکید دارند که احتمال انجام این طرح بنا به چند دلیل بسیار ناچیز است. نخست این که هزینه آن بسیار بالا است، یعنی حدود 4 میلیارد دلار، و روشن نیست که آیا دولت یا سازمان جهانی پیدا خواهد شد که علاقهمند به سرمایهگذاری باشد یا خیر. دوم این که راهآهن از مسیرهای دشوار کوهستانی میگذرد و سوم این که اگر ساخته شود آیا استفاده از این راه آهن از نظر اقتصادی باصرفه خواهد بود یا خیر، زیرا حجم تبادل کالای میان ایران و ارمنستان زیاد نیست. حتی اگر ارمنستان تمام دادوستد خود را از راه ایران انجام دهد، بازهم استفاده از این راهآهن باصرفه نخواهد بود. راهآهن ایران- ارمنستان تنها در صورتی باصرفه خواهد بود که از گرجستان نیز بگذرد و خلیج فارس را به دریای سیاه متصل کند. در سالهای اخیر شمار گردشگران ایرانی در ارمنستان و گرجستان چند برابر شده است. برخلاف گذشته که گردشگران ایرانی عمدتا در تعطیلات عید نوروز به ارمنستان و گرجستان سفر میکردند اکنون هر روز میتوان گردشگران ایرانی را در خیابانهای ایروان و تفلیس دید. ایران 70 میلیونی هم برای ارمنستان و هم گرجستان همکار بسیار پرجاذبه و ثروتمندی به نظر میرسد. اما ارمنستان نباید بیکار بنشیند. گردشگران ایران عمدتا از راه زمینی و از دروازه مرزی ایران و ارمنستان به نام کارجوان (پل روی ارس) به ارمنستان و گرجستان سفر میکنند. اگر ارمنستان از نظر گردشگری جاذبه بیشتری پیدا نکند دهها هزار گردشگر ایرانی برای رفتن به گرجستان نه تنها میتوانند از خاک ترکیه (بخش ارمنستان غربی) و آذربایجان استفاده کنند، بلکه به جای ارمنستان، گرجستان را برای گذراندن تعطیلات انتخاب کنند. امروزه گرجستان برای گردش گران از نظر قیمت بسیار مناسبتر از ارمنستان است. برای ترانزیت کالا نیز همان را باید گفت. اگر نرخ پیشنهادی ارمنستان برای ترانزیت کالا پایینتر از نرخ ترانزیت کالا از خاک ترکیه و آذربایجان نباشد دادوستد گرجستان و ایران از خاک ارمنستان انجام نخواهد شد.

ترجمه گارون سرکیسیان

دوهفته نامه "هويس" شماره 89

1 دی 1389